Phương ngữ / tiếng địa phương khác ngôn ngữ chỗ nào

Sở giáo dục Hong Kong tạo ra một tranh cãi lớn vào tháng Một năm 2014 khi có thông báo ngắn gọn trên trang website chính thức của họ cho rằng tiếng Quảng Đông (Cantonese) không phải là “một ngôn ngữ chính thức” của Hong Kong. Sau khi làm bùng lên tranh cãi, các nhà chức trách đã gỡ thông báo này không trang web. Nhưng những gì họ thông báo có đúng không? Luật quy định rằng “Tiếng Trung và tiếng Anh” là hai ngôn ngữ chính thức của Hong Kong. Trong khi một số người nói rằng tiếng Quảng Đông là một phương ngữ của tiếng Trung, những người khác lại cho rằng bản thân nó là một ngôn ngữ riêng. Vậy ai đúng – và nói chung thì phương ngữ thì khác ngôn ngữ thế nào?
Có hai loại tiêu chí để phân biệt ngôn ngữ với phương ngữ. Tiêu chí đầu là về mặt xã hội và chính trị: theo quan điểm này, “ngôn ngữ” là những thứ tiếng có tính phổ quát/uy tín, chính thức, và có chữ viết để diễn đạt, trong khi đó “phương ngữ” thường chỉ được dùng để nói, không chính thức và không có chữ viết. Nhận thức về mặt chính trị, xã hội có ảnh hưởng nặng đối với việc nhìn nhận một thứ tiếng được nói là “ngôn ngữ” hay “phương ngữ”. Những người nói phương ngữ thường xem thứ tiếng họ nói chỉ là “tiếng lóng” hay “thổ ngữ” hay thứ gì đó tương tự. (Thuật ngữ trong tiếng Quan thoại dành cho tiếng Quảng Đông hay tiếng Thượng Hải và các thứ tiếng tương tự là fangyan (phương ngữ) hay là “tiếng địa phương – place-speech”.) Các nhà ngôn ngữ học lại có các tiêu chí phân loại khác: nếu hai cách nói gần gũi với nhau mà những người nói có thể trao đổi, đàm thoại và hiểu lẫn nhau thì đó là hai phương ngữ của cùng một ngôn ngữ. Nếu việc hiểu lẫn nhau khó khăn hoặc là không thể, thì đó là hai ngôn ngữ khác biệt. Sự thông hiểu lẫn nhau là cơ sở khách quan nhất để xem hai thứ tiếng là ngôn ngữ hau phương ngữ.
Theo quan điểm về sự thông hiểu, tiếng Quảng Đông không phải là phương ngữ của tiếng Trung. Đúng hơn, đó là một ngôn ngữ riêng, cũng như tiếng Thượng Hải, tiếng Quan thoại hay các thứ tiếng khác của người Trung Quốc. Cho dù các thứ ngôn ngữ này có mối liên quan rõ ràng, một người nói tiếng Quan thoại không thể hiểu tiếng Quảng Đông hay Thượng Hải nếu không được học như một ngoại ngữ (và ngược lại, cho dù hiện này phần lớn người Trung Quốc đều học tiếng Quan Thoại). Phần lớn các nhà ngôn ngữ học phương Tây xem các thứ tiếng này là “ngôn ngữ thuộc Trung Quốc – Sinitic languages” và không phải là “phương ngữ của tiếng Trung”. (Và một số ngôn ngữ ở Trung Quốc như tiếng Uighur (tiếng Duy Ngô Nhĩ – của người Duy Ngô Nhĩ tại vùng tự trị Tân Cương – có nguồn gốc Hồi) hoàn toàn không phải là ngôn ngữ thuộc Trung Quốc (Sinitic))). Cách phân biệt này mang tính khách quan, và do đó tiêu chí này thường làm những người theo chủ nghĩa dân tộc khó chịu – và tình trạng này không chỉ ở Trung Quốc. Người Đan Mạch và Na Uy có thể trò chuyện bình thường với nhau, dẫn đến một số nhà ngôn ngữ xếp tiếng của hai quốc gia này là phương ngữ của cùng một ngôn ngữ - dù vậy, chỉ một số ít người Đan Mạch và Na Uy đồng ý với điều này.
Tình hình tại Trung Quốc lại còn rối hơn nhiều bởi vì họ có cùng một cách viết chữ thống nhất giữa những người nói tiếng Trung (cho dù người Trung Quốc đại lục viết bằng một phiên bản tối giản hơn so với các chữ viết được dùng ở Hong Kong và Đài Loan). Nhưng cách viết chữ này lại không phải là chữ Trung phổ quát: nó được dựa trên tiếng Quan Thoại. Rối rắm xuất hiện từ đây bởi vì nhiều người xem chữ viết là thứ ngôn ngữ “thực sự”, và tiếng (nói) là biến thể. Lý luận tương tự có thể dùng để xếp tiếng Ả Rập là một ngôn ngữ , cho dù người Maroc và người Syrie cùng dùng một thứ chữ viết nhưng khi nói thì không thể hiểu nhau một cách dễ dàng. Ethnologue, một hướng dẫn tham chiếu cho các ngôn ngữ thế giới, gọi tiếng Trung và tiếng Ả Rập là những “ngôn ngữ lớn – macrolanguages”, dẫn ra rằng cả hai loại ngôn ngữ này đều có cùng nền văn chương viết nhưng có sự không thông hiểu lẫn nhau (khi nói) giữa nhiều vùng khác nhau, cái mà họ là các ngôn ngữ. Phần lớn các nhà ngôn ngữ xem ngôn ngữ nói là cái quan trong: nói là phổ quá, trong khi chỉ có một phần nhỏ trong số 6.000-7.000 ngôn ngữ trên thế giới có chữ viết. Do đó, định nghĩa chung của các nhà ngôn ngữ là: hai người cùng có một thứ ngôn ngữ nếu họ có thể đàm thoại với nhau mà không quá khó khăn để hiểu nhau.
 [Nguồn: How a dialect differs from a language - The Economist explains]