Tại sao Ban Ki-Moon sẽ không trở thành tổng thống tiếp theo của Hàn Quốc

Việc thiếu kinh nghiệm chính trị và những vấn đề khi còn là Tổng thư ký Liên hiệp quốc (LHQ) của Ban Ki Moon sẽ làm ông trở thành một ứng cử viên thiếu sáng giá

Mười ngày trước khi kết thúc nhiệm kỳ Tổng thư ký thứ tám LHQ, Ban Ki Moon một lần nữa ám chỉ rằng ông có kế hoạch chạy đua để trở thành Tổng thống Hàn Quốc. Trong một cuộc phỏng vấn, ông nói rằng ông sẵn sàng “để cống hiến hết mình cho quốc gia”.

Nhiều người ở Hàn Quốc vẫn nhó đến phát biểu của Tổng thống hiện tại Park Geun-hye cách đây bốn năm, kho bà nói rằng bà sẽ “thành hôn với quốc gia” và từ bỏ mọi thứ vì đất nước. Những di sản cuối cùng của bà để lại với tư cách là nữ Tổng thống đầu tiên vượt ra khỏi sự bất đồng của đất nước: bị buộc tội đặc biệt vì những scandal tham nhũng liên quan đến người bạn tâm giao, tỷ lệ ủng hộ chỉ còn bốn phần trăm, bị nghi ngờ phạm tội, và làm tan rã đảng của chính bà.

Trong cùng ngày Ban Ki Moon ám chỉ ý định tham gia tranh cử, 35 nghị sĩ từ phái chống lại Park trong đảng cầm quyền Saenuri đã tổ chức một cuộc họp báo để tuyên bố rằng họ có thể rời bỏ đảng và thành lập một đảng phái mới, gọi là đảng bảo thủ cải cách mới (New Reform Conservative Party – còn được gọi là Đảng Barun theo tiếng Hàn). Ngoài ra, ứng cử viên tiềm năng của đảng cầm quyền Saenury, Kim Moo-sung, thông báo rằng ông sẽ không chạy đua vào chức tổng thống lần này.

Đây không phải là một sự trùng hợp mà là một chuyển biến chính trị có dự tính trước của những người Hàn Quốc theo trường phái tân bảo thủ. Họ cần cựu tổng thư ký LHQ làm ứng cử viên của họ,  nhiều hơn là Ban Ki Moon cần họ cho cuộc tranh cử năm 2017. Ban Ki Moon ban đầu được chào mời bởi Tổng thống Park và những người ủng hộ Park trong đảng nhưng Ban Ki Moon đủ thông minh để giữ khoảng cách với nữ tổng thống sau vụ scandal của bà này.

Dù vậy, Ban Ki Moon đang đối mặt với nhiều vấn đề đạo đức và chính trị trong tư cách là một ứng cử viên tổng thống, đặc biệt là trong hiện trạng chính trị không chắc chắn đang bao vây Tổng thống Park liên quan đến những buộc tội của bà và sự chia rẽ về chính trị trong đảng.

Mâu thuẩn về lợi ích

Trước hết, có vấn đề về đạo đức bao phủ việc tranh cử của Ban Ki Moon ngay sau khi rời chức vụ Tổng thư ký LHQ. Theo điều khoản 4(b) của Nghị quyết Đại hội đồng LHQ 11(1) về điều khoản chỉ định Tổng thư ký năm 1946 nêu rằng: “bởi vì một tổng thư ký là người được tin tưởng bởi nhiều chính phủ, vì vậy sẽ tốt hơn nếu không Thành viên (đại hội đồng LHQ) đề cử người từng là tổng thư ký LHQ, bất kỳ lúc nào ngay sau khi thôi chức ở LHQ, bất cứ vị trí nào trong chính phủ mà ở đó những thông tin được giao phó có thể trở thành nguồn cơn làm lo lắng những Thành viên khác, và về mặt người vốn là tổng thư ký LHQ phải tự kiềm chế mình tránh việc chấp thuận bất cứ vị trí nào như vậy.” Vì lý do này, Kurt Waldheim và Javier Pérez de Cuéllar (hai Tổng thư ký trước đây) đã phải chờ từ bốn đến năm năm sau khi kết thúc nhiệm kỳ Tổng thư ký LHQ để tranh cử vào chức tổng thống của hai nước là Úc và Peru.

Tại sao Ban Ki Moon lại quá nóng vội để tuyên bố ý định tranh cử của mình năm nay? Ông đã 72 tuổi. Nếu ông phải đợi đến kỳ bầu cử sau, giống Weldheim hay Cuellar đã từng làm, lúc đó ông đã ở vào tuổi quá cao.

Đại diện của Seoul tại LHQ, Oh Joon, bảo vệ Ban Ki Moon khi nói rằng nghị quyết của LHQ chỉ có tính khuyến cáo và vì vậy không có ràng buộc về mặt pháp lý. Ngay cả khi điều này không có ràng buộc về mặt pháp lý, thì nó vẫn đặt ra câu hỏi về tính đạo đức.

Tổng thư ký tệ nhất của LHQ từ trước đến nay?

Nhiệm kỳ của Ban Ki Moon kết thúc với sự chỉ trích và không hề thương tiếc của chính những nhân viên của ông, theo hội nghị của những nhân viên LHQ. Theo nhiều người, di sản ông để lại là một Tổng thư ký tệ nhất trong lịch sử của LHQ, ông tỏ ra là người quan tâm nhiều hơn đến việc làm một tổng thống hơn là một Tổng thư ký có sức thu hút và có ảnh hưởng.

Ban Ki Moon chắc chắn không có thiện cảm với truyền thông phương Tây. Tờ Economist gọi ông là “người tối nhất trong những Tổng thư ký tệ nhất”; Tờ New York Times mô tả ông là một “người quan sát vô quyền.” Còn với tờ Guardian của Anh, Ban Ki Moon là một “người vô hình” trong khi đó tờ Telegraph thì ông là người “chẳng ở đâu cả”. Tờ Foreign Policy thậm chí còn kêu gọi ông nên từ chức.

Trong một cuộc phỏng vấn mới đây với báo chí Hàn Quốc khi ông đang trên được trở về Seoul từ New York, cựu Tổng thư ký LHQ nổi giận và buộc tội truyền thông phương Tây là phân biệt đối xử bởi vì ông là người Hàn Quốc, và phàn nàn sự thờ ơ của những nhân viên cũ của mình về những chỉ trước của họ chống lại những cải cách đúng đắn mà ông đã thực hiện ở LHQ. Ông cũng đưa ra những ví dụ ngược lại khi ông được tán dương bởi Đại sứ Hoa Kỳ tại LHQ Samantha Power và Tổng thống Barack Obama.

Trong sự nghiệp chính trị, Ban Ki Moon tỏ ra giỏi trong việc phục vụ quyền lực. Tại quê nhà, ông đã trải qua tám đời tổng thống từ nhà độc tài quân sự Park Chung-hee cho đến luật sư nhân quyền Roh Moo-hyun. Tại LHQ, ông đã thuyết phục được năm thành viên thường trực của hội đồng bảo an LHQ bầu ông trở thành Tổng thư ký, không chỉ một mà hai lần. Chiến thuật “người đàn ông không ở đâu cả” này của ông có thể thành công đối với công việc đứng đầu LHQ. Ông không là người được ai thực sự thích, nhưng cũng không ai coi ông là kẻ thù.

Dù vậy, chiến thuật “không ở đâu cả” có thể thành công để đưa ông thành tổng thống đất nước hay không là rất đáng bàn cãi, vì tổng thống là người cần theo đuổi lợi ích quốc gia trong quan hệ quốc tế, không phải là cúi đầu trước những quyền lực lớn. Ban Ki Moon được biết đến rộng rãi là người ủng hộ chính sách ngoại giao Hoa Kỳ. Với nhiệm kỳ tổng thống của Trump tại Hoa Kỳ, thì liệu Ban Ki Moon có đủ khả năng để uốn cong chính sách ủng hộ Nga của  Trump và đối đầu với Trung Quốc hay không vẫn còn nhiều nghi ngờ.

Những vấn đề với quản lý khủng hoảng

Đội ngũ tại LHQ của Ban chỉ trích việc thiếu sức thu hút và khả năng thành thạo tiếng Anh và kỷ năng đàm thoại không mấy ảnh hưởng của ông. Ông thường đọc các bài viết được chuẩn bị sẵn bởi cố vấn, ngay cả nhiều lãnh đạo cấp cao các chính phủ cũng nói rằng họ thất vọng bởi sự thiếu dấn thân của ông.

Dù vậy, thất bại nghiêm trọng nhất của Ban Ki Moon là về quản lý khủng hoảng. Ông bị chỉ trích đối với thất bại trong việc hành động đúng lúc trước những khủng hoảng toàn cầu, bao gồm xung đột ở Sirya, Yemen, Nam Sudan và Sri Lanka cũng như cả vấn đề khủng hoảng nhập cư và tỵ nạn. Khi xảy ra dịch tiêu chảy ở Haiti, đợt dịch đã giết hơn 9.000 người Haiti trong khi lây nhiễm cho ít nhất 788.000 người. Đợt dịch này bùng phát từ một trại lính gìn giữ hòa bình của LHQ vào năm 2000, dù vậy, Ban Ki Moon chỉ đưa ra những lời xin lỗi những đến sau năm sau xảy ra vụ việc. Ngoài ra còn nhiều cáo buộc đối với lính gìn giữ hòa bình của LHQ liên quan đến lạm dụng tình dục ở Cộng hòa Trung Phi. Ông vẫn giữ im lặng trước các buộc tội đối với nhân viên LHQ.

Nhiều người Hàn Quốc vẫn còn nhớ về vụ đắm phà Sewol dẫn đến 314 hành khách vô tội thiệt mạng, trong đó phần lớn là học sinh tuổi teen. Họ tỏ ra thất vọng với sự im lặng của Ban Ki Moon trước biến cố trong khi tỏ ra nghi ngờ về khả năng quản lý khủng hoảng của Ban với những vụ việc từng xảy ra ở LHQ.

Được mong muốn bởi những người bảo thủ và ghét bởi những người cải cách

Tại quê nhà, vụ scandal “Choi-gate” đã thay đổi kế hoạch của Ban để dựa vào sự ủng hộ được biết đến rộng rãi của Tổng thống Park đối với cuộc chạy đua vào chức tổng thống của. Ban vẫn giữ những quan hệ tốt đẹp với Park và đảng của bà. Vào năm 2015, ông tán dương thỏa thuận của Park đối với Nhật Bản về nô lệ tình dục trong thời kỳ chiến tranh và chính sách diều hâu của bà đối với Bắc Triều Tiên.

Điều này khiến ông không được ưa chuộng bởi những người dân chủ và tiến bộ tại Hàn Quốc. Họ gọi Ban là kẻ “cơ hội” và “phản bội.” Ứng cử viên đối lập Moon Jae-in chỉ trích tham vọng trở thành tổng thống của Ban và xem ông là thành phần chính của “lực lượng cũ.”

Suốt một đời làm viên chức, Ban không hề có cơ sở chính trị ở Hàn Quốc. Trong khi đó, ông có lịch sử là người tránh những tình huống đòi hỏi thủ đoạn và cạnh tranh về chính trị. Chủ nghĩa cục bộ, địa phương vẫn đóng vai trò rất lớn trong chính trường Hàn Quốc. Sự cạnh tranh giữa vùng Đông Nam (Gyeongsang) và Tây Nam (Jeolla) luôn khiến cho chính trị Hàn Quốc bị chia rẽ. Ban thì lại xuất thân ở miền Trung đất nước (Chungcheong) và ông đã tồn tại qua các đời tổng thống của cả Gyeongsang và Jeolla, và điều này làm cho ông có biệt danh là “lươn lẹo.”

Ban đã tuyên bố rằng ông rất mong muốn làm việc cùng bất kỳ chính trị gia nào chia sẽ những giá trị chung trong khi loại trừ việc tham gia một đảng phái chính trị cụ thể. Với những gì tỏ ra là cơ sở chắc chắn cho một liên minh với đảng Barun, ông cũng tiếp cận với Đảng Nhân dân để thể hiện sự quan tâm của mình đối với đảng này. Ông có những mối quan hệ gai góc, khó khăn với những người hỗ trợ cho Moon và Tổng thống Roh Moo-hyun trước đây, cũng như Đảng công lý khi đây là những người chỉ trích những động thái chính trị của Ban.

Sự kiện chính thức đầu tiên kể từ khi trở về Hàn Quốc của Ban là thăm khu tưởng niệm chiến tranh, nói chuyện với các sinh viên tốt nghiệp về thất nghiệp, và tham một trung tâm dưỡng lão ở quê nhà. Ban tự gọi mình là một người “bảo thủ cấp tiến” với ý định rõ ràng để kêu gọi, thu hút nhiều nhất có thể các phe nhóm chính trị. Trong khi đó, nhóm của chính Ban lại bao gồm những nhà ngoại giao cũ, các chính trị gia Chungcheong, và các cố vấn cũ của cựu tổng thống Lee Myung-bak, phần lớn họ đại diện cho tiếng nói bảo thủ của đất nước.

Chiến lược mở rộng của ông có vẻ sẽ không hoạt động, bởi vì các nhà đối lập đã chỉ trích Ban là “tay mơ về chính trị.”

Không giống cải cách, đúng hơn là giống quản lý tồi

Cuối cùng, có nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến việc tranh cử của Ban. Mặc dù ông có kinh nghiệm ngoại giao được tích lũy trong suốt quá trình làm việc, ông lại thiếu mất những phẩm chất lãnh đạo chính trị, sự thông hiểu sâu sắc về kinh tế, và không có đầu óc cải cách, đó là những phẩm chất mà cử tri Hàn Quốc đang rất mong muốn đối với tổng thống mới của họ sau nhiều thập kỷ có sự dính dáng đến tham nhũng của các lãnh đạo. Liệu một nhà ngoại giao 72 tuối như Ban Ki-moon có thể lãnh đạo cải cách về chính trị?

Câu trả lời không được hứa hẹn cho lắm. Ban có vẻ như sẽ là một nhà lãnh đạo thích giữ nguyên trạng, không cải cách.

Những bằng chứng về sự thiếu minh bạch và quản trị tồi tại LHQ ngày càng tăng lên. Ít nhất đã có hai lãnh đạo cao cấp đã nghỉ hưu tố cáo Ban về vấn đề quản trị tồi trong ngân sách và nhân lực. Inga-Britt Ahlenius, một người dưới quyền của ông tại LHQ, nói rằng Ban thư ký trước đây ở trong “tiến trình suy tàn” xuất phát từ sự thất bại của Ban trong việc thực hiện những công việc chính của ông. Một trợ lý tổng thư ký LHQ liên quan đến hỗ trợ thực địa, Anthony Bandury, cũng chỉ trích việc kiểm soát kém ngân sách gìn giữ hòa bình và cách thức tuyển dụng nhân viên cứng nhắc của LHQ. LHQ đã thất bại, Bandury nhận định, “nhờ vào chính sách quản lý kém cỏi”.

Năm ngoái, liên hiệp nhân viên của LHQ nêu lên vấn đề liên quan đến cổng quản lý online, được gọi là Umoja, mà Ban đề ra. Umoja tiêu tốn hết 400 triệu USD nhưng tính hiệu quả của nó đang bị nghi ngờ. Liên hiệp nhân viên cũng phàn nàn về một nhà tư vấn được thuê trong một chương trình cải cách của Ban, đã quản lý kém các quỹ trợ cấp, hưu trí.

Ngoài ra, Ban cũng có vẻ không thế cắt đứt được mối liên hệ chặt chẽ giữa các chính trị gia và các doanh nghiệp. Ban đã bị cho là đã nhận khoản tiền 230.000USD từ một doanh nhân đã từng hối lộ Tổng thống Roh. Em trai và cháu của ông cũng đang bị buộc tội hối lộ. Ban từ chối mọi sự cáo buộc này.

Sự thiếu năng lực và minh bạch của Ban đối với cải cách ở LHQ vẫn rất liên quan đến bối cảnh Hàn Quốc hiện tại. Ông cần chứng minh khả năng lãnh đạo mạnh mẽ để có thể khởi động những cải cách và phá tan mối quan hệ chặt chẽ giữa chính quyền và doanh nghiệp tại Hà Quốc. Trong khi đó, lịch sử 10 năm làm việc với tư cách là Tổng thư ký LHQ dường như đang chứng minh điều ngược lại: Ban là người cuối cùng thúc đẩy cải cách.

[Nguồn: Why Ban Ki-Moon Is Not Going To Be the Next South Korean President _ The Diplomat]